کتاب کارنامه بازارها؛ روایت کسبوکارهای ایرانی از دل بحران
اگر سالها بعد کسی بخواهد بداند کسبوکارهای ایرانی در سال ۱۴۰۴ چه روزهایی را پشت سر گذاشتند، بعید است پاسخ این پرسش را تنها در گزارشهای رسمی، آمارهای اقتصادی یا تحلیلهای کارشناسی پیدا کند. واقعیت بازار، پیش از آنکه در نمودارها ثبت شود، در تصمیمهای روزمره مدیرانی شکل میگیرد که هر صبح با بحرانی تازه روبهرو میشوند؛ از ناترازی انرژی و نوسان نرخ ارز گرفته تا جنگ، اختلال اینترنت، افت تقاضا و تغییرات پیدرپی سیاستگذاری.
در چنین سالی، یک پرسش بیش از هر سوال دیگری اهمیت پیدا میکند؛ مدیران کسبوکارهای ایرانی چگونه از بحرانهای سال ۱۴۰۴ عبور کردند؟
کتاب «کارنامه بازارها» تلاشی است برای ثبت پاسخ همین پرسش. این کتاب، حاصل بیش از 40 گفتگوی اختصاصی با مدیران، کارآفرینان، استادان دانشگاه و فعالان بخش خصوصی است. روایتهایی از دل بازار که نه نسخهای واحد برای عبور از بحران ارائه میکنند و نه به دنبال تکرار تحلیلهای کلی هستند. هر گفتگو، تجربه مدیری است که سال ۱۴۰۴ را از جایگاه خود زیسته و امروز، از چالشها، تصمیمها و چشماندازی که پیش روی اقتصاد ایران میبیند، سخن میگوید.
در ادامه، مروری بر این گفتگوها خواهیم داشت. روایتهایی که کنار هم، تصویری چندوجهی از مهمترین بازارها و صنایع ایران در یکی از پرچالشترین سالهای اخیر ترسیم میکنند.
نبض بازار در سال بحران
بازار را نمیتوان فقط با قیمتها یا شاخصهای اقتصادی توضیح داد. پشت هر عدد، تصمیمهایی قرار دارد که مدیران و فعالان اقتصادی در یکی از پیچیدهترین سالهای اقتصاد ایران گرفتهاند. ۱۱ گفتگوی نخست کتاب، از زوایای مختلف به همین تصمیمها از حکمرانی اقتصادی و سرمایهگذاری گرفته تا آینده بخش خصوصی و محیط کسبوکار میپردازند.
برای احمد پورفلاح، صنعتگر و کنشگر اقتصادی، سال ۱۴۰۴ چیزی جز «پرواز کور» نبود. فضایی که در آن، پیشبینی جای خود را به واکنشهای روزمره داده است. او از تجربه چند دهه فعالیت در بخش خصوصی میگوید و توضیح میدهد چرا بدون ثبات، نمیتوان انتظار توسعه داشت.
تولیدکننده امروز، از نگاه علیرضا کلاهی صمدی، عضو هیات نمایندگان اتاق ایران و مدیرعامل و رئیس هیئت مدیره شرکت سیموکابل ابهر، بیش از آنکه با کمبود منابع دستوپنجه نرم کند، گرفتار سیاستهایی است که سرمایهگذاری را به تعویق میاندازند. «گروگانگیری اقتصادی» خلاصهای از همین نگاه انتقادی است.
اصلاح ساختارها، کلیدواژه گفتگوی سید حمید حسینی، فعال اقتصادی و از بنیانگذاران اتحادیه صادرکنندگان فرآوردههای نفتی، گاز و پتروشیمی ایران است. او در «ضرورت اصلاح حکمرانی اقتصادی» توضیح میدهد که بسیاری از مشکلات امروز، بدون بازنگری در شیوه تصمیمگیری اقتصادی، همچنان پابرجا خواهند ماند.
محمدمهدی راسخ، دبیر کل اسبق اتاق تهران، در گفتگوی «خصولتیها بدتر از دولتیها» یکی از جدیترین موانع رقابت را رشد ساختارهایی میداند که نه ویژگیهای بخش خصوصی را دارند و نه پاسخگویی بخش دولتی را.
بخش مهمی از مشکلات کسبوکار، همیشه آشکار نیست. محمود اولیایی، ئیس هیئت مدیره فدراسیون مدیریت و مشاوران کسبوکار ایران و رئیس کمیسیون مسئولیتهای اجتماعی و حاکمیت شرکتی اتاق ایران، در «لایههای پنهان و آشکار محیط کسبوکار» از موانعی میگوید که سالهاست در تار و پود اقتصاد ایران تنیده شدهاند و کمتر به چشم میآیند.
فاصله میان وعده و اجرا، محور گفتگوی افشین کلاهی، رئیس کمیسیون کسبوکارهای نوین و دانشبنیان اتاق بازرگانی، صنایع و معادن ایران است. او در «بستههای حمایتی؛ فقط روی کاغذ» از سیاستهایی میگوید که در عمل، کمتر توانستهاند باری از دوش تولیدکنندگان بردارند.
گفتگویی با عنوان «هنوز ورشکست نشدهایم» در نگاه اول امیدوارکننده به نظر میرسد، اما بابک افقهی، رئیسکل اسبق سازمان توسعه تجارت ایران، از دل همین عبارت، روایت دیگری ارائه میدهد. این روایت از بنگاههایی میگوید که با اتکا به تجربه و تابآوری و نه با کمک شرایط اقتصادی، به مسیر خود ادامه دادهاند.
سرمایهگذاری، حلقه گمشده بسیاری از برنامههای توسعه است. فرشید شکرخدایی، رئیس کمیسیون سرمایهگذاری و تامین مالی اتاق بازرگانی، صنایع و معادن ایران، در «پروژههای کاغذی هم اجرا نشدند» نشان میدهد چگونه بیثباتی، حتی فرصت آغاز بسیاری از طرحها را از اقتصاد گرفته است.
استعاره «آب شدن بنگاهها؛ مثل برف زیر آفتاب» که محمود تولایی، ئیس کمیسیون مالیات، کار و تامین اجتماعی اتاق بازرگانی ایران، برای گفتگوی خود انتخاب کرده، تصویری از فرسایش تدریجی بنگاهها زیر فشار هزینهها، مالیات و کاهش سودآوری است. این فرسایش شاید آرام باشد، اما اثر آن عمیق است.
آیا رفع تحریمها همه مشکلات اقتصاد را حل میکند؟ پاسخ مرتضی افقه، استاد اقتصاد دانشگاه شهید چمران اهواز، در گفتگوی «رفع تحریمها؛ لازم اما ناکافی» منفی است. او سهم سیاستهای داخلی را در شکلگیری بحرانهای اقتصادی، کمتر از فشارهای خارجی نمیداند.
بخش بازار با گفتگوی رضا کیمیایی به پایان میرسد. این پژوهشگر در «عقلانیت به جای شعار» از ضرورت بازگشت گفتگو، تصمیمهای کارشناسی و پرهیز از سیاستگذاریهای هیجانی سخن میگوید. جمعبندی مناسبی برای مجموعهای که بیش از هر چیز، از اهمیت تصمیمهای درست در روزهای سخت حرف میزند.
پشت خط تولید صنعت ایران چه گذشت؟
تولید، نخستین جایی است که اثر هر تصمیم اقتصادی در آن دیده میشود. دو گفتگوی این بخش، تصویری نزدیک از کارخانهها و واحدهای صنعتی ارائه میکنند چراکه هماهنگی میان سیاستگذار و تولیدکننده، هنوز یک مطالبه جدی است. محسن حاجیبابا، فعال حوزه تولید، در گفتگوی «هر وزارتخانه، دولتی در دولت است» از پراکندگی مراکز تصمیمگیری انتقاد میکند و معتقد است تولیدکننده، بیش از تحریم، از ناهماهنگی در سیاستها آسیب میبیند.
از زاویهای دیگر، شراره کامرانی، دبیرکل انجمن صنعت تهویه مطبوع ایران، در «صنعت تهویه مطبوع سال ۱۴۰۴ را چطور گذراند؟» روایت یک صنعت از سالی پرهزینه را بازگو میکند. در این سال افزایش هزینه تولید، افت تقاضا و دشواری تامین مواد اولیه، بسیاری از فعالان این حوزه را به جای توسعه، درگیر حفظ وضعیت موجود کرد.
گنجی که خاک میخورد
ایران از ظرفیتهای معدنی قابل توجهی برخوردار است، اما فاصله میان ظرفیت و عملکرد، همچنان پابرجاست. بهرام شکوری، رئیس کمیسیون معدن و صنایع معدنی اتاق بازرگانی ایران، در گفتگوی «ناکامی در رشد دورقمی» توضیح میدهد چرا معدن، با وجود همه مزیتهایش، هنوز نتوانسته به موتور رشد اقتصاد تبدیل شود و چه موانعی بر سر راه سرمایهگذاری و توسعه این بخش قرار دارد.
گره انرژی در اقتصاد ایران چیست؟
کمتر بحرانی در سال ۱۴۰۴ به اندازه ناترازی انرژی، بر فعالیت بنگاهها سایه انداخت. از کارخانه و معدن گرفته تا خدمات و تجارت، تقریبا همه صنایع به نوعی با پیامدهای آن درگیر بودند. حمیدرضا صالحی، عضو هیئت نمایندگان اتاق ایران و رئیس فدراسیون صادرات انرژی، در گفتگوی «جیب مردم؛ جایگزین درآمدهای نفت» هشدار میدهد که ادامه برخی سیاستها، هزینه ناترازی را به مردم و تولیدکنندگان منتقل کرده است. او اصلاح ساختار اقتصاد انرژی را پیششرط عبور از بحران میداند.
مسالهای که آرش نجفی، رئیس هیئتمدیره انجمن مدیریت مصرف انرژی، از زاویه دیگری به آن نگاه میکند. عنوان «بهینهسازی؛ بدون متولی» به خوبی نشان میدهد چرا او نبود مدیریت یکپارچه را بزرگترین مانع اصلاح الگوی مصرف انرژی میداند.
تجارت در ایران پشت دیوارهای سیاست مانده است
صادرات و تجارت خارجی در سال ۱۴۰۴ فقط با تحریمهای بینالمللی روبهرو نبود. بخشی از چالشها از داخل مرزها آغاز میشد. محمد لاهوتی، رئیس کنفدراسیون صادرات، در «ضربه اینترنت به صادرات» نشان میدهد اختلالهای اینترنت، حتی بر روابط تجاری و ارتباط صادرکنندگان با بازارهای جهانی هم اثر گذاشته است. این موضوع کمتر از این زاویه به آن پرداخته شده است.
در مقابل، کیومرث فتحالله کرمانشاهی، معاون اسبق وزیر صنعت، معدن و تجارت و کارشناس حوزه بازرگانی، در «تحریمهای داخلی؛ تقویتکننده تحریمهای خارجی» تاکید میکند که تصمیمهای متناقض و مقررات ناپایدار، گاهی بیش از فشارهای بیرونی، تجارت را زمینگیر میکنند.
اینترنت و بقا در فنآوری اطلاعات
برای بسیاری از کسبوکارهای دیجیتال، بحران فقط یک خبر یا یک رویداد نبود بلکه بخشی از واقعیت روزمره بود. امیرمیثم گیاهی، مدیرعامل آروند گارانتی، در گفتگویی با عنوان «فقط اسمش جنگ دوازدهروزه بود...»، به پیامدهایی اشاره دارد که بسیار فراتر از زمان وقوع بحران ادامه پیدا میکنند. این پیامدها اعتماد مشتری، کیفیت خدمات و آینده شرکتها را تحت تاثیر قرار میدهند.
از نگاه رضا شیرازی، بنیانگذار وب۲۴، مساله حتی ملموستر است. او در «فقط ۲۰ روز دوام میآورند» توضیح میدهد چرا بسیاری از کسبوکارهای آنلاین، در صورت تداوم اختلالها، فرصت چندانی برای بقا ندارند.
رفتار بازار آنلاین در روزهای بحران چه بود؟
اقتصاد دیجیتال فقط به استارتاپها محدود نمیشود. امروز بخش بزرگی از خرید و فروش مردم در بستر اینترنت انجام میشود. رضا الفتنسب، رئیس اتحادیه کشوری کسبوکارهای مجازی، در گفتگوی «عدم آمادگی مسئولان برای اینترنت بدون فیلتر» از فاصله سیاستگذاری با واقعیت بازار آنلاین میگوید و معتقد است تصمیمگیران هنوز با منطق این زیستبوم همراه نشدهاند.
نسخه دیجیتال برای نظام سلامت
تحول دیجیتال، دیگر یک انتخاب برای نظام سلامت نیست. نیما فاضلی، فعال حوزه سلامت دیجیتال، در گفتگوی «نظام سلامت در صف انتظار دیجیتالی شدن» توضیح میدهد که چگونه فنآوری میتواند کیفیت خدمات درمانی را متحول کند، اما این مسیر همچنان با موانع ساختاری و اجرایی روبهروست.
سفره تولید زیر سایه تورم
صنایع غذایی، یکی از نخستین بازارهایی است که تغییر قدرت خرید مردم را منعکس میکند. امیررضا ثابتپی، بنیانگذار و مدیرعامل نامینو، در گفتگوی «حفرهها و شکافها در اقتصاد فرسوده» از تاثیر بحرانهای اقتصادی بر تولید و الگوی مصرف خانوارها میگوید و تصویری از صنعتی ارائه میدهد که برای حفظ کیفیت و سهم بازار، ناچار است هر روز خود را با شرایط تازه تطبیق دهد.
بحران در بازار پوشاک
در این بخش، سه فعال صنعت پوشاک، سه روایت متفاوت از مساله مشترک دشوار شدن برنامهریزی دارند. محسن اصفهانیان، بنیانگذار گراد، در «رقابت نابرابر در بازار پوشاک» از بازاری میگوید که تولیدکننده داخلی در آن با قواعدی نابرابر رقابت میکند.
برای بابک مصری، مدیرعامل چرم مشهد، اثر بحرانها به این سادگی از حافظه بازار پاک نمیشود. عنوان «به راحتی فراموش نمیشود...» اشارهای است به تصمیمهایی که سالها بر آینده برندها سایه میاندازند.
شهرام صالحی، بنیانگذار برند تولیکا نیز در «ابهام؛ بزرگترین چالش کارآفرینان» یادآوری میکند که هیچ چیز برای یک بنگاه، پرهزینهتر از ناتوانی در پیشبینی آینده نیست.
لجستیک ایران در مسیر مهآلود
لجستیک، صنعتی است که وقتی درست کار میکند کمتر دیده میشود، اما با اولین اختلال، اثرش در تمام بازار احساس میشود. مهرداد فاخر، رئیس هیئتمدیره هلدینگ فاخر و مدیرعامل تیپاکس، در گفتگوی «حرکت در مه» تصویری از مدیری ارائه میدهد که هر روز باید در فضایی مملو از ابهام تصمیم بگیرد. او میگوید مشکل فقط هزینههای حملونقل یا زیرساخت نیست. مساله این است که نمیتوان برای فردا با اطمینان برنامهریزی کرد.
اگر گفتگوی فاخر درباره عبور از بحران است، بابک عقیلینسب نگاهش را به آینده دوخته است. او در «فاصله تا آمازون شدن» از ظرفیتهای لجستیک ایران میگوید و توضیح میدهد چرا توسعه تجارت الکترونیک، بدون تحول در شبکه توزیع، به مقصد نخواهد رسید.
سرمایهای به نام نیروی انسانی
در روزهای سخت، اولین گزینه بسیاری از شرکتها کاهش هزینههاست؛ اما آیا تعدیل نیرو همیشه راهحل است؟ آسیه حاتمی، مدیرعامل ایرانتلنت، در گفتگوی «تعدیل نیرو ضامن بقای کسبوکار نیست» پاسخ متفاوتی میدهد. او با تکیه بر تجربه بازار کار معتقد است سازمانهایی که سرمایه انسانی خود را صرفا یک هزینه میبینند، در بلندمدت بهای سنگینتری خواهند پرداخت.
تصمیمهایی برای آینده صنعت و خدمات فنی مهندسی
بعضی تصمیمها اثرشان را همان روز نشان میدهند. اما در صنعت، بسیاری از انتخابها سالها بعد نتیجه میدهند. علی نقوی، رئیس کمیسیون خدمات فنی مهندسی و احداث اتاق بازرگانی ایران، در «تاثیر کیفیت تصمیمهای امروز بر آینده صنعت» از همین زاویه به اقتصاد نگاه میکند و تاکید دارد کیفیت حکمرانی امروز، مسیر توسعه فردای کشور را تعیین میکند.
پناهگاه سرمایه در بازار طلا
هر زمان که اقتصاد بیثبات میشود، نگاهها دوباره به بازار طلا برمیگردد. اما این بازار هم روایتهای متفاوتی از سال ۱۴۰۴ دارد. در گفتگوی «رقابت طلا و نقره» مهدی فدایی، بنیانگذار و مدیرعامل طلاسی، از تغییر رفتار سرمایهگذاران و ورود گزینههای تازه برای حفظ ارزش داراییها سخن میگوید. این تغییر میتواند قواعد این بازار را دگرگون کند.
از سوی دیگر، عبدالرضا عسگرخانی، بنیانگذار پلتفرم داریک، در «هیجان در بازار طلا» هشدار میدهد که نوسانهای این بازار، بیش از هر چیز، محصول تصمیمهای احساسی است. معمولا هزینه این تصمیمها را سرمایهگذاران خرد میپردازند.
فرصت میان بحران در بازار رمزارز
شاید هیچ بازاری به اندازه رمزارز، همزمان نماد فرصت و نااطمینانی نباشد. سهند حمزهای، مدیرعامل آبانتتر، در گفتگوی «سال فشار و فرصت» روایت میکند که چگونه این صنعت، هم از فشارهای بیرونی آسیب دیده و هم فرصتهای تازهای برای رشد پیدا کرده است.
گفتگوی سهیل نیکزاد، از بنیانگذاران انجمن بلاکچین ایران، با عنوان «لبخند تلخ»، خلاصهای از وضعیت این بازار است که ظرفیت رشد بالایی دارد، اما همچنان در انتظار قوانین شفاف و سیاستگذاری پایدار مانده است.
سفرهای ناتمام صنعت گردشگری
گردشگری شاید بیش از هر صنعت دیگری به امید وابسته باشد که سال ۱۴۰۴ بارها آن را به چالش کشید. امیرپویان رفیعیشاد در «زنجیره بحرانها در صنعت گردشگری ایران» نشان میدهد که مشکلات این بازار، تنها به یک عامل محدود نمیشود و هر بحران، بحران دیگری را به دنبال خود میآورد.
سید مصطفی موسوی با عنوان تکاندهنده «افت ۹۰ درصدی بازار گردشگری» تصویری از یکی از سختترین دورههای این صنعت ارائه میدهد. در این دوره، بسیاری از فعالان آن تنها با تکیه بر تابآوری به مسیر خود ادامه دادند.
سهند عقدایی در گفتگویی با عنوان «سرنوشت گردشگری در دوره بحران» از ضرورت تغییر مدلهای کسبوکار میگوید و صمد سلیمانی، مدیرعامل هواپیمایی اروان، در «حذف سفرهای هوایی از سبد خانوار» یکی از ملموسترین پیامدهای کاهش قدرت خرید را روایت میکند. زمانی که سفر، برای بسیاری از خانوادهها از یک نیاز به یک آرزو تبدیل میشود.
سناریوهای پیش روی بازار
بازارهای پرنوسان، مدیران را مجبور میکنند بیش از آنکه به پیشبینی تکیه کنند، برای سناریوهای مختلف آماده باشند. بابک کاظمی بجستانی، مدرس و مشاور کسبوکار، در گفتگوی «سناریوهای پیش روی بازار» از همین ضرورت میگوید. اینکه در اقتصاد امروز، مزیت رقابتی فقط به محصول یا سرمایه وابسته نیست، بلکه به توانایی تصمیمگیری در شرایط نامطمئن گره خورده است.
وقتی پرسشها بیشتر میشوند
اقتصاد، فقط کارخانه و بازار نیست. تغییرات آن دیر یا زود در فرهنگ و رفتار جامعه هم دیده میشود. کاوه کیاییان، نایبرئیس هیئتمدیره نشر چشمه، در گفتگوی «مردم با موجی از سوال بازگشتند» از تغییری حرف میزند که شاید کمتر درباره آن صحبت شده باشد. بحرانهای پیاپی، جامعه را بیش از هر زمان دیگری با پرسشهای تازه روبهرو کرده و این تغییر را میتوان حتی در بازار کتاب و محصولات فرهنگی هم دید.
ویترین خاموش اقتصاد در رویدادهای تجاری
آخرین بخش کتاب، به جایی میرسد که بسیاری از ارتباطات اقتصادی از آن آغاز میشوند؛ نمایشگاهها و رویدادهای تجاری. محمد امین، برگزارکننده تورهای نمایشگاهی بینالمللی، در «همه چین؛ زیر یک سقف» از تغییر مسیر تجارت جهانی و اهمیت نمایشگاهها در شناخت بازارهای جدید میگوید. به اعتقاد او، کانتون فرصتی برای شرکتهای ایرانی است که بیش از گذشته اهمیت پیدا کرده است.
برای علی معین جهرمی، مدیرعامل گروه تجارت اطلاعات کوشا (ITG)، مهمترین ویژگی سال ۱۴۰۴ را میتوان در عنوان گفتگویش خلاصه کرد؛ «گیر افتادن در نمیدانمآباد». او از فضایی میگوید که در آن، ابهام به بخشی از فرآیند تصمیمگیری تبدیل شده و برنامهریزی بلندمدت را دشوار کرده است.
و سرانجام، کتاب با «ویترین خاموش» به پایان میرسد. عنوان گفتگوی مهدی اسدی، مدیرعامل شرکت ایده تجارت هرمس، که شاید استعارهای برای حالوهوای بسیاری از کسبوکارهای ایرانی در سال ۱۴۰۴ باشد. او توضیح میدهد حتی بهترین ایدهها و محصولات هم، بدون بازار پویا، ارتباط موثر و چشماندازی روشن، فرصت دیده شدن پیدا نمیکنند.
«کارنامه بازارها»؛ فراتر از یک کتاب
«کارنامه بازارها» فقط مجموعه بیش از 40 گفتگو نیست. کنار هم قرار گرفتن این روایتها، تصویری میسازد که در هیچ گزارش آماری یا بولتن اقتصادی نمیتوان پیدا کرد. اینجا از زبان مدیران، کارآفرینان، اقتصاددانان و فعالان بخش خصوصی میخوانیم که هر کدام بحران را از زاویهای متفاوت تجربه کردهاند. شاید ارزش اصلی این کتاب، همین کنار هم نشستن روایتهایی باشد که هر کدام بخشی از واقعیت اقتصاد ایران را بازگو میکنند. پاسخها یکسان نیستند، نسخهها هم یکی نیست. اما وقتی این روایتها کنار هم قرار میگیرند، تصویر روشنتری از سالی شکل میگیرد که برای بسیاری از کسبوکارها، سال آزمون تابآوری بود.
این کتاب در 143 صفحه به همت انتشارات بذر و با حمایت مادی و معنوی گروه رسانهای کاما منتشر شده است. نگارش این اثر را محسن عقبایی، مطهره بستانجوادی و هما کبیری بر عهده داشتهاند.
انتهای پیام
