بازار کیوسک‌های هوشمند ایران فقط ۱۵ درصد عملیاتی شده است
کیوسک‌های هوشمند و تعاملی این روزها کاری کرده‌اند که در یک چشم برهم زدن سفارش غذا یا کالای مورد نیاز خود را بدهید و کمتر در صف‌های سفارش و پرداخت معطل شوید. اما این کیوسک‌های لمسی سبک و مدل کسب‌وکارهای را هم تغییر داده‌اند.
مصطفی محمودی، مدیرعامل آی‌کیوسک در گفتگو با کاماپرس از ظرفیت‌های پنهان این کیوسک‌های هوشمند می‌گوید. نقش هوش مصنوعی و اینترنت اشیاء در نسل جدید کیوسک‌ها بررسی می‌کند و پتانسل توسعه و رشد این فناوری‌ها را برمی‌شمارد.
بازار کیوسک‌های هوشمند و تعاملی در ایران در چه وضعیتی قرار دارد و مهم‌ترین موانع توسعه این فناوری چیست؟
خوشبختانه بازار ایران از مرحله امکان‌سنجی عبور کرده و اکنون می‌توان گفت در ابتدای مرحله رشد، یا دقیق‌تر بگویم رشد عملیاتی قرار دارد. اگر بخواهم تصویری از بازار جهانی ارائه کنم، هفته گذشته مقاله‌ای در مجله اینترنتی کیوسک مارکت‌پلیس مطالعه می‌کردم که اعلام کرده بود ارزش بازار جهانی در سال ۲۰۲۶ از ۴۱ میلیارد دلار عبور می‌کند و اگر نرخ رشد مرکب بالاتر از ۸ درصد را در نظر بگیریم، ارزش این بازار در ۲۰۳۰ از ۶۰ میلیارد دلار عبور خواهد کرد.
جایگاه ایران در مقایسه با این بازار جهانی کجاست؟
برآورد ما این است که بازار ایران شاید حدود ۱۵ درصد از ظرفیت و پتانسیل واقعی خود را عملیاتی کرده باشد. البته باید تأکید کنم که در ایران هاب یا دیتاسنتر جامعی برای تجمیع آمار این بازار وجود ندارد و این عدد بر اساس تجربه ۱۰ ساله ما و شناختی است که از دوستان و رقبای فعال در بازار داریم. یکی از حوزه‌هایی که خود ما هم روی آن کار می‌کنیم، همین رصد و اکتشاف بازار است.
طی سال‌های اخیر تقاضا برای کیوسک‌های هوشمند چه تغییری کرده است؟
کیوسک‌ها از منظر سخت‌افزاری و کاربردی تغییر ماهیت داده‌اند. قبلاً بیشتر با سامانه‌های اطلاع‌رسانی و استندهای لمسی مواجه بودیم، اما امروز این تجهیزات در حال تبدیل شدن به نوعی عامل هوشمند هستند. در بازار ایران هم کیوسک‌های اطلاع‌رسانی به‌تدریج جای خودشان را به سامانه‌های سلف‌سرویس و تراکنش‌محور می‌دهند؛ سامانه‌هایی که بخشی از خدمات و فرایندهای اتوماسیون کسب‌وکار را بر عهده دارند.
کدام صنایع بیشترین سهم را از این بازار دارند؟
در حال حاضر، صنعت غذا رشد بسیار چشمگیری داشته و آمار جهانی هم این روند را تأیید می‌کند. اگر همان الگوی ۱۵ درصد ظرفیت محقق‌شده را برای بازار ایران در نظر بگیریم، بیشترین سهم بازار فعلی مربوط به صنعت غذایی است. البته صنایع دیگر هم به‌تدریج وارد این حوزه شده‌اند و هرچه نرم‌افزارها و زیرساخت‌ها توسعه پیدا کنند، کاربرد کیوسک‌ها در اصناف و صنایع مختلف گسترده‌تر خواهد شد.
کیوسک‌های هوشمند تا چه اندازه می‌توانند هزینه عملیاتی کسب‌وکار را کاهش دهند؟
اگر بخواهم با تجربه عملی خودمان در صنعت غذا توضیح بدهم، در کافه‌ها، رستوران‌ها و فودکورت‌ها بخشی از هزینه به فرآیندهای انسانی و عملیات نیروی انسانی مربوط است. در پروژه‌هایی که اجرا کرده‌ایم، به‌صورت استاندارد می‌توان گفت در هر شیفت کاری، استفاده از خدمات مبتنی بر کیوسک تعاملی معادل بین ۱ تا ۱.۵ نفر از بار عملیاتی نیروی انسانی را کاهش می‌دهد.
آیا این به معنای حذف نیروی انسانی است؟
خیر، اصلاً بحث حذف نیروی انسانی نیست. اتفاقی که می‌افتد این است که زمان نیروی انسانی آزاد می‌شود تا به خدمات ارزشمندتری مثل رسیدگی به امور مشتریان یا آماده‌سازی دقیق‌تر سفارش اختصاص پیدا کند. از طرف دیگر، خطاهای انسانی هم کاهش پیدا می‌کنند.
چه عوامل دیگری در بهبود تجربه مشتری مؤثر هستند؟
در تعامل مشتری با صندوق‌دار انسانی، پارامترهایی مثل عجله یا حتی خجالت‌زدگی وجود دارد که در مقالات علمی هم به آنها اشاره شده است. کیوسک می‌تواند بخشی از این عوامل را حذف کند. کاهش مدت انتظار، کاهش صف، کاهش خطای انسانی و کاهش برخی هزینه‌های زیرساختی و عملیاتی، از مهم‌ترین مزایای این فناوری در فرایند اتوماسیون کسب‌وکار هستند.
تولید کیوسک‌های هوشمند در ایران تا چه اندازه به قطعات وارداتی وابسته است؟
بر اساس آمار، شرکت‌های پیشرو این صنعت در ایران حدود ۶۵ تا ۷۰ درصد تجهیزات را بومی‌سازی کرده‌اند. این بومی‌سازی فقط به مونتاژ مربوط نیست؛ شامل دانش فنی، مدیریت دانش مهندسی، بردهای الکترونیکی و تجهیزات خاص و سفارشی هم می‌شود. در مجموعه خودمان حتی روی برخی گلوگاه‌ها مانند پنل‌های لمسی و ماژول‌های مختلف کار کرده‌ایم.
چه بخش‌هایی همچنان به واردات وابسته‌اند؟
تقریباً همان شکاف ۳۰ درصدی مربوط به ماژول‌هایی مانند اسکنرها، سیستم‌های رصد و پایش، دوربین‌ها و برخی تجهیزات تخصصی است. ما هم مثل سایر تولیدکنندگان دنیا در بخشی از زنجیره تأمین به منابع جهانی وابسته هستیم. البته یکی دو مجموعه در ایران وجود دارند که حتی تا ۸۵ درصد تجهیزات را بومی‌سازی کرده‌اند.
نوسانات نرخ ارز چه اثری بر قیمت تمام‌شده داشته است؟
در بخش‌هایی که به واردات وابسته‌اند، حدود ۳۰ تا ۳۵ درصد افزایش هزینه داشته‌ایم و طبیعتاً این مسئله روی قیمت تمام‌شده تأثیر می‌گذارد. اما برای این موضوع هم راهکارهایی وجود دارد. شرکت‌هایی که تخصصی کار می‌کنند، با طراحی ماژولار و مدیریت دانش مهندسی سخت‌افزار و نرم‌افزار می‌توانند طراحی را به شکلی پیش ببرند که اگر ماژولی در بازار قابل تأمین نبود، امکان جایگزینی آن وجود داشته باشد. به این ترتیب فرآیند تولید و عرضه دستگاه متوقف نمی‌شود.
مهم‌ترین چالش فنی طراحی و تولید کیوسک چیست؟
اول باید یک تصور اشتباه را اصلاح کنیم. کیوسک یک باکس فلزی نیست که داخل آن یک کامپیوتر آل‌این‌وان گذاشته باشند. این محصول استانداردهای مهندسی و طراحی سخت‌گیرانه‌ای دارد. از منظر سخت‌افزاری، ایمنی در تعامل با انسان، طراحی چشم‌نواز، تعمیرپذیری و آپ‌تایم بالا، پارامترهای بسیار مهمی هستند. یکی از عوامل محدودکننده توسعه این پلتفرم‌ها در ایران، یکپارچه‌سازی سخت‌افزار، نرم‌افزار و سیستم‌های پرداخت است. گاهی پروژه‌های بسیار بزرگ فقط در یکی از همین سه بخش گیر می‌کنند. مثلاً؛ نبود یک ای‌پی‌آی واحد باعث می‌شود سیستم‌ها نتوانند ارتباط استانداردی با یکدیگر برقرار کنند و همین موضوع ممکن است کل پروژه را به شکست بکشاند.
امنیت سایبری در این تجهیزات چه جایگاهی دارد؟
امنیت یکی از لایه‌های بسیار مهم است. باید بررسی شود که آیا امکان شنود ترافیک شبکه وجود دارد یا خیر. پروتکل‌های ارتباطی بین سخت‌افزارها، مثلاً در یک مرکز خرید، باید رمزنگاری شوند، چون اطلاعات مهمی میان این سامانه‌ها ردوبدل می‌شود. به همین دلیل امنیت سایبری و استانداردهای ارتباطی بخشی جدایی‌ناپذیر از طراحی کیوسک هستند.
بازگشت سرمایه برای کسب‌وکارهایی که از کیوسک استفاده می‌کنند معمولاً چقدر زمان می‌برد؟
بر اساس متوسط پروژه‌هایی که خودمان اجرا کرده‌ایم، در فودکورت‌ها، مراکز خرید و مراکز پرتردد، دوره بازگشت سرمایه معمولاً بین ۴ تا ۹ ماه است. البته چند عامل مهم روی این عدد تأثیر می‌گذارند. اولین عامل، ترافیک یا همان پاخور مجموعه است. باید بررسی شود که آیا حجم تراکنش مجموعه آن‌قدر بالاست که جایگزینی بخشی از فرایند انسانی با یک سامانه هوشمند توجیه اقتصادی داشته باشد یا خیر. اگر مجموعه‌ای تراکنش بسیار پایینی داشته باشد، طبیعتاً مدل اقتصادی متفاوت خواهد بود. طراحی رابط کاربری نیز بر بازگشت سرمایه تاثیر زیادی دارد. متأسفانه رابط کاربری در بازار ما هنوز خیلی استاندارد نیست. با توسعه هوش مصنوعی، شرکت‌ها بیشتر به این سمت می‌روند که یوایکس و یوآی و در عین حال فرآیند ارتباط با مشتری را به شکلی طراحی کنند که کاربر وسط تراکنش یا دریافت خدمت، فرآیند را رها نکند. باید نرخ رهاسازی تراکنش به دلیل پیچیدگی کار با کیوسک تا حد ممکن کاهش پیدا کند.
آیا کیوسک می‌تواند علاوه بر انجام تراکنش، آورده دیگری هم برای کسب‌وکار داشته باشد؟
قطعاً. ما حتی چند مقاله تخصصی درباره روش‌های درآمدزایی در لایه‌های بعدی کیوسک‌ها تدوین کرده‌ایم. نباید فقط به کیوسک به‌عنوان یک ابزار برای تراکنش مالی نگاه کرد. این دستگاه می‌تواند یک هاب جمع‌آوری داده باشد. می‌توان روی داده‌های آن تحلیل انجام داد و در ساعات یا زمان‌هایی که دستگاه فعالیت عملیاتی کمتری دارد، تبلیغات هدفمند نمایش داد تا میزان بازدید و تعامل افزایش پیدا کند. این لایه‌های درآمدی می‌توانند دوره بازگشت سرمایه را تضمین یا سریع‌تر کنند.
در کیوسک‌هایی که خدمات مالی و پرداخت الکترونیکی دارند، امنیت اطلاعات کاربران چطور باید تأمین شود؟
در تراکنش مالی، راهکارهای استاندارد وجود دارد. باید از استانداردهای شبکه پرداخت و پروتکل‌هایی که توسط شاپرک یا پی‌اس‌پی‌ها تعریف شده‌اند، استفاده شود. اصل مهم این است که هیچ تراکنش مالی نباید روی بستر خود سخت‌افزار کیوسک انجام شود. تراکنش باید در لایه و پروتکل‌های استاندارد بانکی صورت بگیرد. گاهی برای کاهش هزینه یا افزایش برخی قابلیت‌های سرویس‌دهی از ماژول‌های غیراستاندارد استفاده می‌شود. این کار می‌تواند امنیت تراکنش را به خطر بیندازد. طراحی ماژولار سیستم، سازگاری با انواع پی‌او‌اس‌های بانکی، سیستم‌های پرداخت و ایجاد تنوع در درگاه‌ها می‌تواند امنیت و پایداری سیستم را بیشتر کند.
تولیدکنندگان ایرانی در مقایسه با نمونه‌های خارجی چه جایگاهی دارند؟
اگر یک شرکت ایرانی کیوسکی با تجهیزات و کیفیت مشابه نمونه‌های کره‌ای یا اروپایی تولید کند، محصول ایرانی می‌تواند حدود ۴۰ تا ۵۰ درصد ارزان‌تر تمام شود. این به دانش مهندسی داخلی و هزینه پایین‌تر تحقیق‌وتوسعه و ساخت در ایران برمی‌گردد و یک مزیت رقابتی جدی ایجاد می‌کند.
چه مزیت‌های دیگری به غیر از قیمت وجود دارد؟
سفارشی‌سازی سفارش‌ها در داخل کشور بسیار سریع‌تر انجام می‌شود. شناخت بازار ایران و تجربه کاربران ایرانی هم یک مزیت دیگر است؛ موضوعی که شرکت‌های نرم‌افزاری و سخت‌افزاری داخلی می‌توانند بهتر از رقبای خارجی مدیریت کنند.
نمونه‌های چینی و محصولات وارداتی چه وضعیتی دارند؟
بخشی از نمونه‌های چینی یا محصولاتی که به‌صورت قاچاق یا استوک وارد بازار می‌شوند، به دلیل نبود قطعات یدکی یا ضعف پشتیبانی و خدمات، در حال خارج شدن از چرخه رقابت با نمونه‌های ایرانی هستند. البته این موضوع یک هشدار هم برای تولیدکننده داخلی است. اگر شرکت ایرانی هم شبکه پشتیبانی مناسبی نداشته باشد، می‌تواند اعتماد مصرف‌کننده و جامعه هدف را از بین ببرد.
هوش مصنوعی و اینترنت اشیاء چه تغییری در نسل جدید کیوسک‌ها ایجاد می‌کنند؟
همان‌طور که اشاره کردم، کیوسک در حال عبور از نمایشگر لمسی ساده به سمت یک سامانه تعاملی هوشمند است. هوش مصنوعی می‌تواند حتی از طریق پردازش تصویر، برخی ویژگی‌های کاربر مانند میزان شادی یا غم و جنسیت را تشخیص دهد و بر اساس الگوریتم‌های هوشمند، پیشنهادهایی ارائه کند که احتمال خرید یا حجم سبد خرید را افزایش دهد. از طرفی، با اینترنت اشیاء می‌توان وضعیت سخت‌افزاری دستگاه را از راه دور به‌طور کامل پایش کرد؛ اینکه پرینتر آماده به کار هست یا نه، وضعیت دمای سیستم چگونه است یا سیستم لمسی چه وضعیتی دارد. حتی داده‌های سطح بالاتری برای طراحان رابط کاربری قابل جمع‌آوری است. مثلاً، سیستم نشان می‌دهد کاربران در کدام قسمت صفحه بیشترین کلیک و لمس را دارند. بر اساس همین داده، طراح می‌تواند جای کلید پرداخت یا سایر عناصر مهم را طوری انتخاب کند که کاربر راحت‌تر با سیستم کار کند.
تعامل صوتی هم وارد این نسل از کیوسک‌ها خواهد شد؟
بله. سیستم‌های صوتی می‌توانند برای افرادی که محدودیت دارند یا سفارش‌های پیچیده مطرح می‌کنند بسیار کاربردی باشند. مثلاً کاربر می‌تواند بگوید: من رژیم دارم، بودجه‌ام فلان میزان است یا می‌خواهم برای سه نفر سفارش بدهم. این نوع درخواست می‌تواند با هوش مصنوعی مدیریت شود و ما حتی نمونه عملیاتی محصول را هم داریم. ازطرفی، با هوش مصنوعی می‌توان نارضایتی مشتری را هم‌زمان با فرایند سفارش ثبت کرد یا رفتار مشتری را تحلیل کرد. مثلاً اگر داده‌ها نشان دهند کاربران بیشتر به سمت غذاهای رژیمی می‌روند، کسب‌وکار می‌تواند از همین داده برای طراحی کمپین‌های تبلیغاتی و پیشنهادهای هدفمند استفاده کند. سناریوهای بسیار متنوعی در صنعت تبلیغات و سیستم‌های یکپارچه وجود دارد.
توسعه نرم‌افزار در این صنعت با چه سرعتی پیش می‌رود؟
یک آمار جالب این است که در حوزه تخصصی کیوسک، سرعت رشد نرم‌افزار نسبت به سخت‌افزار تقریباً ۱۵ درصد بیشتر است. این اتفاق کمک می‌کند عقب‌ماندگی موجود در سیستم‌های تعاملی و یوآی-یوایکس در ایران جبران شود. شرکت‌ها می‌توانند محصولات نرم‌افزاری یکپارچه با سخت‌افزارهای کیوسک را با هزینه کمتر و سرعت بالاتر توسعه دهند.
با توجه به شرایط اقتصادی، آینده بازار کیوسک‌های تعاملی در ایران را چطور ارزیابی می‌کنید؟
من نسبت به آینده این بازار بسیار خوش‌بین هستم. یکی از پیشران‌های مهم این بازار نسل زد است. این نسل علاقه زیادی به استفاده از سیستم‌های تعاملی دارد و شرکت‌ها باید در رصد بازار و طراحی سخت‌افزار و نرم‌افزار، سلیقه نسل زد را جدی بگیرند.
چقدر ظرفیت برای رشد این بازار باقی مانده است؟
اگر همان برآورد ابتدایی را مبنا قرار دهیم و بگوییم حدود ۱۵ درصد از ظرفیت بازار بالفعل شده، یعنی هنوز حدود ۸۵ درصد ظرفیت رشد داریم تا بتوانیم به آمارهای جهانی نزدیک‌تر شویم. هزینه اجاره، نیروی انسانی، تورم و سایر هزینه‌های عملیاتی دائماً در حال افزایش هستند. این هزینه‌ها قیمت تمام‌شده را بالا می‌برند و حتی می‌توانند تفاوت رقابتی میان دو کافه کنار هم باشند. در چنین شرایطی، زیرساخت‌هایی که اتوماسیون فرآیند کسب‌وکار را مدیریت می‌کنند، می‌توانند گزینه مناسبی برای سرمایه‌گذاری باشند. نباید به کیوسک فقط به‌عنوان یک هزینه سرمایه‌ای نگاه کرد؛ این سیستم می‌تواند یک زیرساخت عملیاتی باشد که هزینه‌های جاری کسب‌وکار را کاهش می‌دهد.
آیا تولیدکنندگان ایرانی می‌توانند نگاه صادراتی هم داشته باشند؟
قطعاً این امکان وجود دارد. اما موانعی هم وجود دارند که همین حالا روی صادرات اثر گذاشته‌اند. یکی از آنها عدم اتصال ما به شبکه تراکنش‌های جهانی است. از طرف دیگر، حتی با کشوری مثل عراق پیمان مشترک تعرفه‌ای مشخصی در این حوزه نداریم که تکلیف تعرفه این کالای خاص، مسائل گمرکی، واردات و صادرات را روشن کند. شرکتی که نگاه صادراتی دارد، حتماً باید در کشور مقصد یک سیستم مناسب خدمت‌رسانی، سرویس و پشتیبانی ایجاد کند. این موضوع طبیعتاً برای شرکت هزینه دارد. اما در مقابل، هزینه تولید در ایران نسبت به رقبای منطقه‌ای مثل ترکیه یا کشورهای اروپایی پایین‌تر است و همین می‌تواند امکان رقابت ایجاد کند. اگر موانعی که بخش مهمی از آنها در حوزه حکمرانی است برطرف شوند، تولیدکنندگان ایرانی حرف زیادی برای گفتن دارند. از نظر کیفیت، دانش مهندسی و توان تولید، می‌توانیم محصولی در سطح استانداردهای جهانی تولید و صادر کنیم.
انتهای پیام
مرتبط با:
