فقط ۲۰ روز دوام میآورند
در سالی که گذشت، فضای کسبوکارهای اینترنتی در ایران بیش از هر زمان دیگری با بیثباتی و ابهام همراه بود. مجموعهای از رخدادهای سیاسی، اجتماعی و اقتصادی شرایطی را رقم زد که بسیاری از فعالان حوزه دیجیتال آن را یکی از دشوارترین دورههای فعالیت خود میدانند. در چنین فضایی، سئو که برای بسیاری از کسبوکارها یک مسیر حیاتی برای جذب مشتری بود تحت تاثیر قرار گرفت. قطعی چندباره اینترنت در سال 1404، نهتنها امکان برنامهریزی بلندمدت برای رشد کسبوکارها را با چالشهای جدی مواجه کرد بلکه بسیاری از سرمایهگذاریهای پیشین در زمینه سئو را نیز هدر داد. رضا شیرازی، بنیانگذار وب 24، در این گفتوگو تصویری واقعبینانه از تجربه سال ۱۴۰۴ و چشمانداز احتمالی فضای کسبوکارهای آنلاین در سال ۱۴۰۵ ارائه میدهد.
در فضای کسبوکارهای اینترنتی و بهطور کلی حوزه وب و سئو در سال ۱۴۰۴، چه اتفاقاتی را پشت سر گذاشتیم؟
اگر بخواهم صادقانه بگویم، در مجموع اتفاقات خیلی خوبی رخ نداد. به نظر من یکی از بزرگترین اتفاقاتی که در این سال تاثیرگذار بود، مجموعه مسائلی مانند جنگ، اعتراضات و بهویژه قطعی اینترنت بود؛ اتفاقی که دو بار به شکل جدی شاهد آن بودیم. مهمترین پیامد این وضعیت از بین رفتن اعتماد بود. بسیاری از کسبوکارهایی که در حوزه دیجیتال مارکتینگ هزینه کرده بودند و این حوزه را بهعنوان یک کانال مهم برای پیشبرد فعالیتهای خود در نظر گرفته بودند، اعتمادشان را از دست دادند. بدین جهت که هر لحظه ممکن است دولت به هر دلیلی تصمیم بگیرد دوباره اینترنت را قطع کند و همین مساله شریان حیاتی کسبوکارها را مختل کند. در حال حاضر نیز ابهام زیادی در فضای کسبوکار وجود دارد و راهکار شفاف و مشخصی برای آینده دیده نمیشود. اتفاقاتی که ممکن است در ماهها یا حتی روزهای آینده رخ دهد برای هیچ کس مشخص نیست. تقریبا همه کسبوکارها بر استراتژی بقا تمرکز کردهاند و تلاش میکنند تابآوری خود را افزایش دهند. همه میدانیم که سئو فرآیندی زمانبر است و باید از قبل برای آن سرمایهگذاری مالی و انسانی انجام شود. گاهی حتی نیمروز از دسترس خارج شدن یک سایت میتواند اثر مخربی بر جایگاه آن در موتورهای جستجوگر داشته باشد. حال تصور کنید زمانی طولانیتر با قطعی یا اختلال اینترنت مواجه باشیم.
بازگشت کسبوکارهای آنلاین به شرایط عادی چقدر زمان میبرد؟
از نظر فنی هر وبسایتی دارای نرخ خیزش مشخصی است و موتور جستوجوی گوگل بر اساس بودجهای که برای آن سایت در نظر میگیرد صفحات آن را بررسی میکند. وقتی قطعی اینترنت اتفاق میافتد به مرور صفحات سایتها از نتایج جستوجو خارج میشوند؛ در حالیکه بازگشت این صفحات به نتایج معمولا زمانبر است. در مورد قطعی اینترنتی که تجربه کردیم، مدت زمان آن حدود ۱۸ یا ۱۹ روز بود. پس از وصل شدن اینترنت، ممکن است سه تا چهار ماه طول بکشد تا همه صفحاتی که از ایندکس خارج شدهاند دوباره به نتایج بازگردند. در این فاصله کسبوکارها آسیب بسیار شدیدی متحمل میشوند. اگر از زاویه غیرفنی به موضوع نگاه کنیم، مساله مهم دیگری هم وجود دارد و آن ناامیدی نیروهای متخصص است. هر بار که چنین اتفاقی رخ میدهد بسیاری از متخصصان امید خود را برای ادامه کار در ایران از دست میدهند. از آبان ۹۸ به این سو هر بار که چنین شرایطی پیش آمده، موجی از مهاجرت شکل گرفته است. این موضوع را میتوان در فضای کاری و در میان نیروهای متخصص بهوضوح مشاهده کرد. من شخصا با افراد مختلفی در ارتباط هستم و میبینم که ناامیدی شدیدی در میان آنها ایجاد شده است. جبران این وضعیت بسیار دشوار است. شرکتها نیز شرایط مشابهی دارند. بودجههایی که صرف کردهاند و هزینههایی که انجام دادهاند وقتی به این شکل از بین میرود، ممکن است ماهها طول بکشد تا دوباره به این فکر کنند که میتوان روی چنین کانالهایی سرمایهگذاری کرد. این مساله در میانمدت و بلندمدت آسیبهای جدی به اکوسیستم کسبوکار وارد میکند.
در سال ۱۴۰۴ تعطیلیهایی به دلیل آلودگی هوا یا شرایط دیگر رخ داد. این تعطیلیهای ناگهانی چه تاثیری بر فضای کسبوکار داشت؟
قطعیهای برق در تابستان، تعطیلیهای ناشی از آلودگی هوا و سرما، منجر به کاهش حدود ۲۰ تا ۳۰ درصدی ترافیک و فشار مضاعف بر کسبوکارها شد. در کنار این موارد، تورم شدید نیز فشار زیادی به کسبوکارها وارد کرد؛ بهخصوص کسبوکارهای اینترنتی که معمولا حاشیه سود بالایی ندارند و بستری که اساس حیات آنهاست یعنی اینترنت، به راحتی قطع میشود. این مساله باعث میشود کسبوکارها به مرور ضعیفتر شوند. اخیرا آماری منتشر شده بود که در آن گفته شد حداکثر زمان تابآوری یک کسبوکار اینترنتی حدود ۲۰ روز است. به این معنا که وقتی اینترنت قطع میشود یا تعطیلیهای متعدد اتفاق میافتد، بسیاری از این کسبوکارها پشتوانه کافی برای ادامه فعالیت ندارند و نمیتوانند خود را زنده نگه دارند یا رشد دهند.
بسیاری از کسبوکارهای اینترنتی کوچک فروشگاههای آنلاین هستند. توصیه شما برای بقا و ماندگاری آنها در سال ۱۴۰۵ چیست؟
مهمترین اقدامی که میتوان انجام داد ایجاد تنوع در کانالهای فروش و بازاریابی است. در حال حاضر شرایط چندان پایدار نیست و ممکن است هر لحظه کانالی از دسترس خارج شود یا اتفاق جدیدی رخ دهد. به همین دلیل بهتر است کسبوکارها از چند کانال مختلف برای بازاریابی استفاده کنند و چند مسیر متفاوت برای ارتباط با مشتری و فروش داشته باشند تا ریسک خود را کاهش دهند. تمرکز صرف بر یک کانال مانند سئو و گوگل ادز یا صرفا شبکههای اجتماعی مانند اینستاگرام میتواند خطرناک باشد. بهتر است از کانالهای مختلف برای جذب مخاطب استفاده شود. در کنار این موضوع کسبوکارها باید استراتژی بقا داشته باشند تا بتوانند از این شرایط عبور کنند.
درباره این کانالهای مختلف کمی بیشتر توضیح دهید؛ پیشنهاد مشخص شما چیست؟
در حال حاضر استفاده از برخی پلتفرمها مانند ترب، ایمالز و باسلام میتواند برای بسیاری از کسبوکارها موثر باشد. در کنار این موارد، سئو و فعالیت در شبکههای اجتماعی نیز همچنان اهمیت دارد. با این حال نوع کانال مناسب تا حد زیادی به نوع کسبوکار بستگی دارد. ممکن است کسبوکاری با توجه به نوع محصول خود از ایمیل مارکتینگ یا پیامک مارکتینگ نتیجه بگیرد. برخی کسبوکارها مخاطب محلی دارند و میتوانند از تبلیغات آفلاین نیز استفاده کنند. در مواردی نیز ممکن است مخاطبان یک کسبوکار بیشتر به مجلات خاص یا سایتهای مشخصی مراجعه کنند و در چنین شرایطی تبلیغات بنری میتواند موثر باشد. نکته مهم این است که صرفا به این دلیل که یک کانال تا امروز نتیجه داده است، نباید تمام تمرکز روی همان کانال قرار گیرد؛ زیرا اگر آن کانال دچار مشکل شود، کسبوکار با چالش جدی مواجه خواهد شد. البته نمیتوان نسخه واحدی برای همه کسبوکارها ارائه کرد؛ زیرا هر حوزه رفتار مخاطبان خاص خود را دارد، اما در مجموع استفاده از کانالهای متعدد میتواند ریسک را کاهش دهد.
اگر یکی از مسئولان دولت، مثلا وزیر ارتباطات، برای رفع مشکلات کسبوکارها از شما راهکار بخواهد، چه پاسخی میدهید؟
در این مدت چیزی که از بسیاری از مسئولان شنیدهایم این بوده که در عمل اختیار چندانی ندارند و نمیتوانند کاری انجام دهند. حتی خود آنها هم میگویند که با برخی تصمیمها مانند فیلترینگ موافق نیستند. به نظر میرسد مشخص نیست دقیقا چه کسی تصمیم میگیرد که اینترنت قطع شود. ظاهرا وزارت ارتباطات و برخی مسئولان اعلام میکنند که با این تصمیمها مخالف هستند، اما در عمل اتفاق دیگری رخ میدهد. به نظر میرسد فرد یا نهادی که چنین تصمیمهایی میگیرد، اثرات جانبی آن را به طور کامل در نظر نمیگیرد و همین موضوع باعث شده لطمههای بسیار شدیدی به کسبوکارها وارد شود.
اگر فرض کنیم امکان تصمیمگیری در این زمینه وجود داشته باشد، چه پیشنهادی مطرح میکنید؟
یکی از مشکلات اصلی این است که در بسیاری از تصمیمگیریها تفکر سیستمی وجود ندارد. وقتی تصمیمی گرفته میشود کمتر به این موضوع توجه میشود که آن تصمیم چه اثرات جانبی در صنایع مختلف یا در زندگی مردم خواهد داشت. معمولا نگاه کوتاهمدت حاکم است و همین مساله باعث میشود شرایط بهتدریج بدتر شود. نمونهای از این وضعیت را میتوان در موضوع فیلترینگ مشاهده کرد. در ظاهر هدف از فیلترینگ جلوگیری از برخی اثرات منفی است اما در عمل نتیجه متفاوتی به همراه داشته است. هرچه فیلترینگ بیشتر شد، استفاده از ویپیان نیز افزایش یافت و این مساله حتی به میان نوجوانان و کودکان نیز رسیده است. ویپیانها مشکلات امنیتی متعددی دارند، مصرف اینترنت را افزایش میدهند و هزینه مردم را بالا میبرند و در کنار آن یک بازار سیاه نیز برای فروش ویپیان ایجاد شده است. در نهایت نه هدف اولیه محقق میشود و نه شرایط بهتر میشود، بلکه مشکلات جدیدی نیز ایجاد میشود. افراد برای انجام کارهای روزمره خود مجبورند بارها ویپیان را قطع و وصل کنند. اگر میزان زمانی را که در سطح جامعه برای این کار صرف میشود محاسبه کنیم متوجه میشویم چه مقدار انرژی و زمان از بین میرود. جالب اینجاست که بسیاری از هکها و خروج دادهها از کشور نیز از طریق همین ویپیانها انجام میشود. به این ترتیب این تصمیمها هم مشکلات امنیتی ایجاد کردهاند، هم برای مردم دردسر ساختهاند و هم کسبوکارها را با چالش مواجه کردهاند. در حال حاضر تعداد زیادی کسبوکار خانگی در شهرها و روستاهای مختلف از طریق اینستاگرام فعالیت میکنند و از این طریق امرار معاش دارند و این افراد نیز به شدت از این تصمیمها آسیب دیدهاند. در مجموع میتوان گفت نداشتن نگاه سیستمی و توجه نکردن به اثرات جانبی تصمیمها در سطوح مختلف یکی از مشکلات جدی در روند سیاستگذاریهاست.
با توجه به مجموعه اتفاقاتی که در سال ۱۴۰۴ رخ داد، پیشبینی شما از فضای کسبوکار در سال آینده چیست؟
پیشبینی دقیق همیشه دشوار است، اما با توجه به شرایط اقتصادی موجود به نظر میرسد ممکن است به مرحلهای برسیم که نوعی فروپاشی اقتصادی رخ دهد. فاصله میان درآمد شرکتها و هزینههای آنها به شدت افزایش یافته و همین وضعیت درباره درآمد افراد و هزینههای زندگی نیز دیده میشود. با توجه به شرایط نرخ ارز و تورم، آینده چندان امیدوارکننده به نظر نمیرسد. اگر این روند ادامه پیدا کند ممکن است بسیاری از شرکتها نتوانند به فعالیت خود ادامه دهند. برای مثال اگر حقوق یک کارگر را در نظر بگیریم رقمی در حدود ۶۶ دلار در ماه به دست میآید که در بسیاری از نقاط جهان رقم بسیار پایینی محسوب میشود. با در نظر گرفتن تورم و هزینههای اولیه زندگی، ادامه چنین وضعیتی بسیار دشوار خواهد بود. در چنین شرایطی احتمال دارد شاهد تعطیلی تعداد قابل توجهی از شرکتها باشیم، بهویژه در حوزه آنلاین که شرایط آن چندان مناسب نیست.
با وجود این شرایط، پیشبینی شما از آینده سئو در ایران چیست؟
در ایران شرایط خاصی وجود دارد؛ بسیاری از کانالهای بازاریابی در دسترس نیستند. برخی به دلیل تحریمها محدود شدهاند و برخی دیگر به دلیل فیلترینگ قابل استفاده نیستند. همین مساله باعث شده کانالهای بازاریابی برای کسبوکارها محدود باشد. اگر از کسبوکارهای کوچک و متوسط پرسیده شود که بودجه بازاریابی خود را در کجا هزینه میکنند، بخش قابل توجهی از آن به سمت سئو میرود، زیرا گزینههای دیگری وجود ندارد. حتی در دوران جنگ دوازدهروزه نیز مشاهده کردیم که تقاضا برای دریافت خدمات سئو چهار تا پنج برابر افزایش پیدا کرد البته بسیاری از کسبوکارها بودجه بالایی نداشتند. آنها به دلیل شرایط بازار با مشکلات فروش مواجه شده بودند و احساس میکردند بازار خود را از دست میدهند اما با این حال به این نتیجه رسیده بودند که باید اقدامی انجام دهند تا وضعیت خود را بهبود دهند. اکنون نیز شرایط مشابهی وجود دارد و علیرغم ابهامهایی که درباره آینده دیده میشود، بسیاری از کسبوکارها همچنان به سمت سئو میآیند. به نظر میرسد آنها سئو را بهعنوان یکی از کانالهای اصلی برای بقا و ایجاد فروش در نظر میگیرند و این وضعیت احتمالا ادامه خواهد داشت.
در پایان اگر نکتهای برای مدیران کسبوکار دارید بفرمایید.
مهمترین وظیفه یک مدیر این است که کسبوکار خود را زنده نگه دارد. حتی اگر در مقطعی لازم باشد خود مدیر از مجموعه خارج شود، زنده ماندن آن کسبوکار اهمیت بیشتری دارد. در شرایطی که اکنون با آن مواجه هستیم بسیار مهم است که برنامهریزی درستی انجام شود تا کسبوکارها بتوانند از این دوره عبور کنند. داشتن استراتژی بقا در این شرایط اهمیت زیادی دارد تا کسبوکارها بتوانند این دوره دشوار را پشت سر بگذارند و امیدوار باشیم که در آینده شرایط بهتر شود.
انتهای پیام
مرتبط با:
