کتاب «سرِ ۳۰ متری»؛ روایت سالهای دور از خانه
بعضی از کسانی که در نخستین روزهای جنگ خوزستان را ترک کردند، تصور میکردند چند ساعت یا چند روز بعد به خانه بازمیگردند. برای بخشی از آنها این بازگشت هرگز اتفاق نیفتاد. کتاب «سرِ ۳۰ متری» نوشته حمید روستا، سراغ همین فاصله میان رفتن و ماندن میرود. فاصلهای که با یک مهاجرت اضطراری و اجباری آغاز و برای گروهی به سالها زندگی در شهری دیگر منجر شد.
به گزارش کاماپرس، کتاب «سرِ ۳۰ متری» درباره جنگ است، اما نه از زاویه جبهه و عملیات نظامی. موضوع اصلی کتاب پیامدهایی است که پس از دور شدن از خط مقدم همچنان ادامه دارند؛ ترک خانه، ورود به شهری دیگر، اسکان موقت، مواجهه با جامعه میزبان و شکلگیری مناسبات تازه در زندگی روزمره. نویسنده در این کتاب تجربه مهاجران خوزستانی ساکن شیراز و شهروندان شیرازی را از آغاز جنگ تا سالهای پس از آن دنبال میکند. سر 30 متری، حاصل بازنویسی یک پژوهش دانشگاهی در رشته جامعهشناسی بوده که ساختار پژوهشی آن نیز حفظ شده است.
کتاب با تصویر ترک خانه آغاز میشود. صدایی با بلندگو از مردم میخواهد خانهها را ترک کنند و از شهر خارج شوند. در ابتدا این تصور وجود دارد که خروج کوتاهمدت خواهد بود، اما برای بعضی خانوادهها همین رفتن موقت به جدایی طولانی از خانه تبدیل میشود. نویسنده از همین صحنه به مفهوم خانه میرسد؛ خانه در اینجا فقط یک ساختمان نیست، بلکه با خاطره، هویت، آرامش و بخشی از زندگی فرد پیوند دارد.
انتخاب این موضوع برای نویسنده تنها از یک مساله پژوهشی آغاز نشده است. نویسنده توضیح میدهد که در کودکی و نوجوانی با مهاجران خوزستانی همسایه و دوست بوده و هر روز در مسیر مدرسه از مقابل ساختمان محل اسکان مهاجران میگذشته است. سالها بعد، همین تجربه به پرسشی درباره زندگی کسانی تبدیل میشود که جنگ، آنها را از خوزستان به شیراز آورده بود.
پیش از ورود به روایت مهاجرت، کتاب تصویری از خوزستان پیش از جنگ ارائه میکند. استانی که به دلیل گسترش صنایع نفت، پالایشگاه، پتروشیمی و پروژههای صنعتی، برای چند دهه، خود یکی از مناطق مهاجرپذیر ایران بود. با آغاز جنگ، جهت این حرکت تغییر کرد و خوزستان به یکی از مهمترین مبداهای مهاجرت اجباری تبدیل شد. بر اساس آماری که در کتاب آمده، ۷۴ هزار و ۲۱۵ نفر از مهاجران خوزستانی در فاصله سالهای ۱۳۵۵ تا ۱۳۶۵ به استان فارس رفتند. با ورود این جمعیت به شیراز، مهاجرت از یک جابهجایی جغرافیایی به مسالهای در زندگی روزمره تبدیل میشود. مهاجران به شهری آمدهاند که خود تحت تاثیر شرایط پس از انقلاب و جنگ قرار دارد و امکانات آن برای پذیرش ناگهانی جمعیتی تازه نامحدود نیست. در سوی دیگر، بسیاری از مهاجران نیز بدون برنامه قبلی، با امکانات محدود و در شرایطی نامعلوم وارد شیراز شدهاند. نه آنها میدانند اقامتشان چقدر طول خواهد کشید و نه جامعه میزبان میداند این وضعیت موقت است یا ادامه پیدا خواهد کرد. از همین نقطه، رابطه میان مهاجران و جامعه میزبان به محور اصلی کتاب تبدیل میشود. نویسنده بررسی میکند که رابطه مهاجران خوزستانی و شهروندان شیرازی چگونه شکل گرفت، در طول زمان چه تغییراتی کرد و چه عواملی در افزایش یا کاهش تنش میان دو گروه نقش داشتند. برای پاسخ به این پرسشها، نویسنده تلاش کرده تجربه هر دو گروه را وارد پژوهش کند و در عین حال مهاجران را نیز گروهی یکدست در نظر نگیرد.
تصویری که از این رابطه در کتاب شکل میگیرد، ساده و تکبعدی نیست. کمک و همدلی بخشی از ماجراست؛ اما سوءتفاهم، اختلاف و تنش نیز در مقاطعی از این رابطه حضور دارد. کتاب به جای تقلیل این تجربه به یکی از این دو تصویر، تغییر مناسبات میان دو گروه را در طول زمان دنبال میکند و میپرسد شرایط اجتماعی چگونه برداشت مهاجران و میزبانان از یکدیگر را تغییر داده است. ساختار کتاب نیز با همین مسیر پژوهشی پیش میرود. فصل نخست به چارچوب نظری و روش تحقیق اختصاص دارد و موضوعاتی مانند رویکرد برساختی و تفسیری، زندگی روزمره، شیوه گردآوری دادهها و تحلیل آنها را در بر میگیرد. نویسنده در پیشگفتار اشاره میکند خوانندگانی که علاقهای به مباحث نظری و روشی ندارند، میتوانند پس از مقدمه مستقیما به فصل دوم بروند.
فصل دوم بخش اصلی دادههای پژوهش را در خود جای داده است. این فصل از خوزستان پیش از جنگ آغاز میشود، به شروع جنگ و مهاجرت میرسد و سالهای میانی جنگ و دوره پس از آن را دنبال میکند. نویسنده در پایان این مسیر، مفهوم «درک همسان از شرایط اجتماعی» را به عنوان مقوله اصلی پژوهش مطرح میکند. بر اساس این مفهوم، هرچه برداشت مهاجران و میزبانان از موقعیتی که در آن قرار گرفتهاند از یکدیگر دورتر باشد، زمینه سوءتفاهم و تنش بیشتر میشود. در مقابل، تماس روزمره، شناخت متقابل و تجربه مشترک میتواند این فاصله را تغییر دهد. کتاب این تغییر را به عنوان فرایندی تدریجی بررسی میکند و آن را در امتداد سالهای زندگی مشترک دو گروه دنبال میکند.
پایان جنگ نیز به معنای پایان این تجربه نبود. بخشی از مهاجران به خوزستان بازگشتند و بخشی دیگر زندگی خود را در فارس ادامه دادند. بر اساس یکی از منابع مورد استفاده نویسنده، تا ابتدای سال ۱۳۷۸ هنوز حدود دو هزار خانوار مهاجر جنگی خوزستانی در شیراز، فسا و کازرون زندگی میکردند. اقامتی که در ابتدا موقت تصور میشد، برای بخشی از خانوادهها سالها ادامه پیدا کرد. «سرِ ۳۰ متری» بخشی از تاریخ اجتماعی جنگ ایران و عراق را از زاویه زندگی پس از مهاجرت دنبال میکند؛ از ترک مناطق جنگی و ورود به شیراز تا شکلگیری رابطه میان مهاجران و جامعه میزبان و تغییر این رابطه در سالهای بعد. در این روایت، جنگ تنها در لحظه خروج از خانه حضور ندارد، بلکه آثار آن در تجربه ماندن، ادامه دادن زندگی و ساختن مناسبات تازه در شهری دیگر نیز دیده میشود.
این کتاب ۱۷۵ صفحه دارد و از سوی انتشارات تاچارا در تابستان ۱۴۰۵ منتشر شده است و با قیمت ۳۹۵ هزار تومان به فروش میرسد.
انتهای پیام
مرتبط با:
